Ажьырныҳәа 3 ауха, 1911 шықәса рзы Аԥсны иауз асду зыблала избаз рыԥсы ахьынӡаҭаз ирхамшҭуаз хҭысын, «асду еиԥш еснагь игәалашәоит», «асду еиԥш ихашҭуам» ҳәа афразеологизмқәа ҿиеит. Абиԥарақәа рыԥсҭазаара асду леиаанӡеи асду анлеи ашьҭахьи ҳәа аҽеихшеит. Адгьыл иқәу рхаан уи аҩыза ҟамлацызт рҳәон. Уи моу ашықәсԥхьаӡара иара иаршәаны имҩаԥыргон: «асду анлеи абасҟак схыҵуан, абранӡа сҩеиуан» ҳәа.
Аҵаа зымпыҵанакыз асубтропикқәа
Зегьы алагеит 1911 шықәса, ажьырныҳәа 3 - 4 ауха (астиль ҿыц ала ажьырныҳәамза 17 ауха). Иҟәандоу амшынтә климат иашьцылахьаз атәылаҿацә азы ҩ-метрак инеиуаз асы асеизыҳәҳәарақәа аӡынтәи лаҟәны акәымкәа, узцәнымхар зылшо шьацҳәаны иҟалеит. Ажьырныҳәа 3-4 ауха, 1911 шықәсазы Аԥсны асоура илалаган, маҷ-саҷк иаахкәон умҳәозар, инеиԥынкыланы ҩажәамш алеира иаҿын. Иара аазгаз ациклон еиҳарак агаҿахь ауп иахькшаз. Аҵыхәтәан аԥшацәгьагьы аҵалеит. Аҟәа ақалақь ахьҭеи аҵааи аҳра ахьыруа аҩадатәи ақалақь еиԥшны иааҟалеит: арахь ахьҭагьы ҟалеит: арекордтә -10-13°C рҟынӡа иҵаауан. Иҟалаз ахьҭа цәгьа арегион аекзотикатә флоразы акырӡа ишәарҭаны иҟалеит. Абаҳчақәа рҿы игылан аҵаа иашьыз аҵлақәа: зыбӷьы ҩежьхаз, аевкалиптқәа, аҵаа иаблыз апатырқалқәа аҵиаақәа рымахәқәа рҿы икнаҳан. Асду ҩынҩажәамш ишьҭан, ихҵаалеит, еиқәысит. Ақалақьқәа рҿы амҿы рымҵәеит, ақыҭақәа рҿы арахә рӷыҵгара абжьааԥны аасҭагьы иуадаҩхеит. Уи аӡын амлакреи ахьҭакреи ацын. Аха ус шакәугьы, ажәлар ргәалашәараҿы идырга бзианы инхеит: ашкәакәара, ацқьара иатәны. Абри атәы азгәарҭоит аԥсуа фольклористцәеи аетнологцәеи, иахьагьы иџьоушьартә иҟоуп. Ақалақь аинфраструктура амшцәгьа азымычҳаит. Аԥсабарагьы ауаа рынхарақәагьы ӷәӷәала иҭанасит. Ахыбрақәа ирықәҳаз асы аидара еиланарбгеит, ахыжәжәеит ателеграфтә цәаҳәақәа, ашколқәеи ауаа зҭаауаз егьырҭ аҭыԥқәеи ҭацәит. Ахәҷы-аду рыҩны издәылымҵуа асы иҭанакны иаман. Ақалақьуаа ауаҩ ишәара ишьҭаз асы аграпарақәа алданы акәын ишеиҭанеиааиуаз. Амҿы азымхара ӷәӷәала ирныԥшуан ауааԥсыра – уи имаҷны, ԥсымышьҭыга ҳасабла ауаа ирырҭон.
Адгьыли амшыни рҿы аԥсҭазаара азықәԥара
Ақалақь аҿы ахацәа асеизыҳәҳәарақәеи аграпарақәеи рыҟаҵара иаҿнаҵы амшын аԥшаҳәа аҿы адраматә хҭысқәа рымҩаԥысра иаҿын. Ӷәӷәала ицәқәырԥоз амшыни хара акы умбо аҟазаареи Аҟәатәи амшынбаӷәаза аҿы аӷбақәа ашәарҭара иҭанаргылон. Арыцҳара иақәшәаз амшынуаа рзы мҩақәҵага заҵәны иҟалеит ауахәама асаркьалбжьы – уи иҳәаадаз аси анаҟәи аҳра ахьауаз аҵакыраҿы аамҭак ала адоуҳатәи анавигациатәи мҩақәҵаганы иҟалеит. Ақыҭақәа рҿы аҭагылазаашьа даҽакала ишьақәгылеит. Ақыҭақәа адгьыл ду иаҿахҵәаны ишыҟазгьы, ақыҭауаа рыԥсы еиқәнархеит ацуҭатә еилаҵәара. Ауаа аграпарақәа ҟаҵаны еиҭанеиааиуан, фатәи-жәтәи еимырдон, еицхыраауан. Убри ауп 38 мшы асы иҭанакыз ақыҭауаа рыԥсы еиқәзырхазгьы, убри ауп ақалақьуаа раасҭа урҭ еиҳа ацәыӡ мачны изроузгьы.
Ажәлар ргәалашәара аҟынтәи аҟазара ашҟа
Ажәашықәсақәа рышьҭахь ари аԥышәара иӷәӷоу асахьаркыратә ҟазшьа аанахәеит. 1985 шықәсазы аԥсуа литература аклассик Алықьса Гогәуа икьыԥхьит ароман-рапсодиа «Ас-ду». Ашәҟәыҩҩы изы асду ажәлар ахақәиҭра разықәԥара аметафораны иҟалеит. Иара ифырхацәа зеиӷьаҟам ала иаадырԥшуеит иреиӷьу амилаҭтә ҟазшьақәа: ахаҵареи иузааигәоу ицхыраара азыхиареи. Ари атема иахьагьы аԥсы ҭоуп. Абҵарамза 21, 2024 шықәса рзы С.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр асценаҿы аспектакль «Ас-ду» аԥхьарбара мҩаԥысит (арежиссиор Мадина Аргәын, апиеса Занда Какалиа). Ақәыргыламҭа ҩаԥхьа иаҳгәаланаршәеит «Ас ду» – ари иаалырҟьаны иҟалаз ахьҭеи уи иадҳәалахаз ауадаҩрақәеи ирыхҳәаау аҭоурых мацара шакәым, уи еиҳа иуадаҩу, аҵаа аҳра анауа аамҭақәа рыхгара улзыршо аицамкреи ахачҳареи иасимволны иҟоуп.
