Ажәабжьқәа

Аԥсуаа ҳдоуҳатә феномен ахыҵхырҭақәа

2128
11.09.2015 13:03
Аԥсуаа ҳдоуҳатә феномен ахыҵхырҭақәа
Аԥсуа бызшәа аҿиараҿы иахьа ицәырҵуа ауадаҩрақәеи иара убас амилаҭ рыхдырреи рхатәы бызшәеи ҩныҵҟала ишеидҳәалоу атәы дазааҭгылоит Sputnik аналитик, ажурналист Нонна Ҭхәазпҳа. 

Аԥсуа жәлар адунеи иануижьҭеи аԥсшәа ахархәараҿы иахьа ицәырҵуа ауадаҩрақәа реиԥш ахаангьы иҟамлацызт ҳҳәар ҳалшоит. Ииашоуп, ҳадгьыл аҿы есымшагьы атәымуаа аанагон. Ирацәан еиуеиԥшым аимпериақәа Аԥсны анрыҿцаауаз. Иҟан атәым бызшәа рацәаны иануаҳауазгьы, аха усҟантәи аамҭақәа рзы атәым бызшәақәа рымҽхак уи аҟара ирзырҭбаауамызт. 

Аԥсны аҳәаақәа иахьаҵкыс акыр иҭбаан. Аԥсуа жәлар рхыԥхьаӡара хынтә-ԥшьынтә еиҳан. Насгьы ажәлар реиҳараҩык ақыҭақәа рҿы инхон, еицәажәага бызшәас есымшагьы ирымаз аԥсшәа акәын. Атәым бызшәақәа амшын аԥшаҳәаҟны ахәаахәҭратә усқәа ракәын изыдҳәалаз. Ҳәарада, урҭ ҳбызшәа ианыруан, аха аԥсшәа шыҟаз иаанхон. 

Иахьа Аԥсны аҳра зуа атәым бызшәа атәы даҽакуп. Уи ирҵауланы аԥсуаа ирылаҽуа иалагеит. Ҳақалақьқәа рҿы изызҳауа ахәыҷқәа ишилак инаркны иарала ирацәажәо иалагоит. Аԥсшәа ақыҭақәа рҿы еицәажәагатә бызшәас иаанхеит акәымзар, ҳҳәынҭқарра аҩныҵҟа ҳажәлар рымаҵ зларуа даҽа бызшәоуп. Уи абызшәа амҽхак даара иарҭбааит, ҳбызшәа иагәҭасуама ҳҳәо аҟынӡа инеирц акгьы агӡам. 

Ара ауаҩы дыззааҭгылаша рацәоуп. Аԥсуа жәлар рмилаҭтә хдырра иагәыцәу аԥсуа бызшәа ахархәараҿы иахьа иҳамоу ауадаҩрақәа рылҵразы аԥшқа данилак агарашәа инаркны иалагатәуп. Афатә, ашәҵатәы, афольклор, амифологиа, акультура, аҵара зегьы аԥсшәа рышьаҭазароуп, аԥсуа цәа рыҟәнызароуп. Иеиҵагыло абиԥарақәа абарҭқәа зегьы аԥсышәала, ҳҳәынҭқарратә бызшәала ирызнаҳгозароуп. Иахьа ишцо ҳандәықәла, атәым культура ҳиааиуеит, иҳазгәамҭаӡакәа ҳаанахәоит, атәым бызшәа ҳаҵанарӡуеит. 

Абарҭқәа зегьы ирызхәыцны аԥсуа бызшәа ахархәараҿы ицәырҵуа ауадаҩрақәа рыӡбашьа аформақәа ирыхәаԥшны ҳинтеллигенциа рхаҭарнакцәа гәыԥҩык рҽеидкыланы Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуа ҭаацәаратә институт аҿы еиҿыркааит ауаажәларратә хеидкыла "Ахеиқәырхара". Уи ашәҟәы иҭагалоуп. Иамоуп ахатәы напхгараҭаратә структура, аԥҟаԥҵәа. Иазгәаҭоуп апрограммагьы. 

Ахеидкыла напхгаҩцәас иамоуп аҵарауаа Џьапуаԥҳа Ҭали, Хагәышь Баҭал, Занҭариа Владимир. 

Ҵаҟа ишәыдаагалоит абызшәеи амилаҭтә дунеихәаԥшышьеи шеидҳәалоу атәы даазҭгыланы аҵарауаҩ, Аԥсны ахада иабжьагаҩ Владимир Занҭариа ииҳәаз: 

"Амилаҭ рдоуҳаи, рыпсихологиеи, рбызшәеи – еилыхшьа змам, ишьҭибахуа, дара-дара ҩныҵҟала еидҳәалоу проблемақәоуп. Вильгельм фон Гумбольдт ҳәа дыҟан аҵарауаҩ ду XVIII-тәи ашәышықәсазы, уи иеҳаны абызшәа аԥсихологиа иазку аусумҭа ду аӡәгьы имыҩӡацт. Ажәлар ринтеллектуалтә лшарақәа ирыхәҭакуп абызшәеи адоуҳатә мчи ҳәа иҩуан Гумбольдт, еилаҵәаны иаԥырҵо анырра ду иҟарҵогьы убри оуп изызҳәоу. Амилаҭ рбызшәатә хдырра, ажәлар рбызшәатә дунеихәаԥшра – абарҭ атерминқәагьы иара иоуп иалазгалаз. 

Абарҭ аилкаарақәа даара акыр рыҵаркуеит ҳара ҳзыҳәангьы, избанзар ҳаԥсуа милаҭ рдунеихәаԥшра, рсахьаркыратә, ретикатә, рестеткатә дунеихәаԥшышьақәа – абарҭ зегь зырҿио абызшәоуп. Амилаҭтә дунеихәаԥшра абызшәада изҿиаӡом. Абызшәа амч, абызшәа анырра, ицәыргам, еилкаашьа змам, иҵаулаӡоу, зқьышықәсала зымаӡақәа реилкаара уадаҩу абызшәа анырреи амчи ҟамлакәа, амилаҭ рдунеихәаԥшышьа ҟалашьа амаӡам. Амилаҭ рыпсихологиагьы злашьақәгылоу абызшәалоуп. Ҳара иахьа иаабо хыхь-хьыхлатәи аҽыҭқәа роуп, аха ҵаҟатәи ҩныҵҟатәи ҳазлеибарку, гәынхәҵысҭалатәи ауаҩы идунеи зырҿио абызшәоуп, ишьа иалоуп, ида иалоуп. Абызшәа – ауаҩы ишьа-ида аус ахьыруа иаргьы убра аус ауеит, џьара аҽцәырганы, џьара аҽцәырымгаӡакәа. 

Ҭамара Шьаҟрыл-ԥҳа ԥсаҭа бзиа илҳәалон ажәытәтәи абырзен бызшәа иаҵаз алогика еилукаарц уҭахызар, аԥсуа бызшәа алогика удыруазар ауп ҳәа, аматематикатә логика апринципқәа рыла дазнеиуеит. Цқьа инагӡаны аарԥшыха лмоузаргьы, лусумҭақәа иаҳдырбоит макьана ҳбызшәа злаҭҵаам ахырхарҭақәа шырацәоу. Убри аҟнытә амилаҭ психологиеи, адоуҳаи, адунеихәаԥшреи инагӡаны, ихаҭәааны ҿиашьа рымаӡам, абызшәа амаӡақәа ҭаҳамҵаакәа. Убри аганахьала иҵегь иаҳҳәаша даара рацәоуп. 

Ҳаԥсуа жәлар рашәақәа ҳарзыӡырҩыпи, шәышықәсала иааиуа. "Ахәрашәоума", "Ахрашәоума", "Смыр Гәдиса иашәа" уҳәа, егьырҭ зегьы ҳарзыӡырҩыпи – идырҿио адоуҳатә феномен закәу… Измыӡи шәышықәсала убарҭ ашақәа, адунеи здыршанхои, издыргачамкуеи? Германиоума, Иапониоума абызшәа раҳаӡом, аха ахыуҳәа иаргылоит. Избанзар ажәлар рдоуҳамч абызшәалоуп излааиуа. Абызшәа мыҿиазҭгьы, ашәа ахала изҿиаӡомызт. Аԥхьа убра иит. Сгәанала, ари изызхьаԥштәу, ҳаԥхьаҟа инарҵауланы иҭҵаатәу зҵаароуп".

Возврат к списку

Амш зеиԥшрахо
Яндекс.Погода
Авалиута акурс
Социальные сети
Аӡырга
Аинформациатә алахәылаҩцәа